Nar-o-nay [Pomegranate and Reed] (1989) του Saeed Ebrahimifar

Το Nar-o-nay είναι μια σχετικά δυσεύρετη ταινία, είναι δύσκολο να βρεις πληροφορίες γι'αυτή, φαίνεται σα να προβλήθηκε απλά σε φεστιβάλ και μετά ξεχάστηκε. Τόσο μεγαλύτερη ήταν η έκπληξή μου, όταν το έργο που άρχισε σαν ένα τυπικό ιρανικό αστικό δράμα με κίνδυνο να εξελιχθεί σε θρίλερ, με μαγικό τρόπο μετατράπηκε ξαφνικά σε μια λυρική, ποιητική ταινία. Που έχει πολλές επιρροές από το «Σαγιατ Νοβα». Οι ομοιότητες είναι τόσο έντονες που μπορεί να θεωρηθεί και αντιγραφή. Γιατί όχι όμως; Είναι καλό που δε δημιούργησε ποτέ σχολή ο Παρατζάνοφ; Εγώ προσωπικά συγκινήθηκα.
Το μόνο που με ενόχλησε λίγο ήταν το τέλος, όπου η ταινία ξαναγυρνάει στο αρχικό συμβατικό της στυλ. Και οι πιο ωραίες σκηνές είναι στην αρχή του κυρίου μέρους, εκεί που ο ποιητής θυμάται την παιδική του ηλικία, αυτές είναι και οι σκηνές που μοιάζουν περισσότερο με το «Σαγιατ Νοβα». Βέβαια αντί για το μυθικό «Βασιλιά του Τραγουδιού», εδώ έχουμε την ιστορία ενός ποιητή στο Ιράν του προηγούμενου αιώνα που παρουσιάζεται σαν καθημερινός άνθρωπος.  Πάντως τα ποιήματα που ακούγονται είναι του Sohrab Sepehri, αλλά δε ξέρω αν ο χαρακτήρας του ποιητή στο «Nar-o-nay» έχει κάποια σχέση μ' αυτόν.

Το αρχείο που βρήκα στο worldscinema.com δεν είναι πολύ καλό, αλλά χαλάλι

Shirin (2008) του Abbas Kiarostami

 Έχουμε δει πολλές φορές ταινίες στον κινηματογράφο. Έχουμε αναρωτηθεί όμως ποτέ πως μας βλέπει η ίδια η ταινία; Αυτή ακριβώς την αίσθηση είχα όταν παρακολουθούσα τη «Σιρίν», όπου οι ρόλοι αντιστρέφονται: δεν βλέπουμε την ταινία που προβάλλεται και που είναι μια διασκευή της τραγικής ιστορίας «Χοσρόης και Σιρίν», αλλά τα πρόσωπα των γυναικών που την παρακολουθούν. Ακούμε όμως τους διαλόγους και γενικά τον ήχο της ταινίας. Οι γυναίκες θεατές είναι διάφορες Ιρανές ηθοποιοί, (πολύ περισσότερες από αυτές που έχει καταγράψει το imdb), μερικές είναι γνωστά πρόσωπα από ταινίες, άλλες όχι, μερικές είναι νέες και όμορφες, άλλες είναι φυσιολογικές. Συχνά δακρύζουν, η ιστορία είναι άλλωστε αρκετά μελοδραματική. Παρόλο που η ιδέα φαίνεται βαρετή, εγώ τουλάχιστον μπορούσα να φανταστώ ζωντανά τα τραγικά συμβάντα που υποτίθεται ότι συμβαίνουν στην οθόνη. Είναι μάλλον τα γεμάτα έκσταση πρόσωπα που δημιουργούν αυτήν την παράξενη αίσθηση, γιατί η ίδια η ιστορία δεν ήταν τόσο καλή.
Φυσικά, η υποτιθέμενη ταινία που παρακολουθούν οι γυναίκες δεν υπάρχει. Φαίνεται εξάλλου από την κακή ποιότητα του ήχου, και από την ίδια την αφήγηση που μοιάζει περισσότερο να ανήκει σε ραδιοφωνικό δράμα. Και η φωνές, ειδικά της Σιρίν είναι λίγο ψεύτικες. Δε ξέρω αν αυτό ήταν στα σχέδια του Κιαροστάμι, αλλά ειδικά προς το τέλος είχα αρχίσει να ενοχλούμαι από τις ηθοποιούς που έκλαιγαν με μια τόσο γλυκανάλατη «ταινία». Βέβαια για τους Ιρανούς η ιστορία είναι γνωστή και σίγουρα κάνουν συνειρμούς που εγώ δε μπορώ να κάνω. Επίσης δε ξέρω κατά πόσο το κείμενο που μιλάει για τη δυστυχία μιας γυναίκας που προκλήθηκε από τα λάθη και τις μηχανορραφίες των αντρών, επιλέχθηκε για να μεταφέρει ένα πολιτικό μήνυμα.

Συνολικά δε ξέρω πως να περιγράψω την ταινία αυτή , για μένα ήταν μια πολύ ενδιαφέρουσα εμπειρία, και θα ήθελα να δω και άλλες παρόμοιες ταινίες που να δείχνουν την αντίδραση των θεατών σε αυθεντική (ή και όχι) παρακολούθηση ταινίας στον κινηματογράφο

 

 

Προσωπικά έπεσα και στην παγίδα να προσπαθώ να αναγνωρίσω πρόσωπα, και να σκέφτομαι αχ που έπαιξε αυτή, κάπου την ξέρω. Η ταινία έχει πλάκα και για όσους θέλουν να δουν φυσιογνωμίες από κάθε πλευρά του Ιράν, και διαφορετικούε τύπους μακιγιάζ, ή φορέματος της μαντήλας. Υπάρχει μια ηθοποιός χωρίς καθόλου φρύδι, μόνο μια ζωγραφιστή γραμμή στη θέση των φρυδιών, και κάπως έτσι είναι στην πραγματικότητα η πλειοψηφία των μοντέρνων γυναικών στο Ιράν σήμερα. Στο βάθος φαίνεται και μια γυναίκα με επιδέσμους στη μύτη από πλαστική εγχείρηση. Και πάλι οι πλαστικές εγχειρήσεις μύτης είναι συχνότατες και μάλιστα, οι γυναίκες και κάποιοι άντρες που τις κάνουν δεν ντρέπονται να κυκλοφορούν στο δρόμο με τους επιδέσμους. Βέβαια τα πρόσωπα των ηθοποιών εδώ δεν είναι αντιπροσωπευτικά: ένα πολύ μεγάλο ποσοστό Ιρανών χρησιμοποιεί τόσο έντονο μακιγιάζ που φαίνεται κακόγουστο για τα δυτικά τουλάχιστον δεδομένα.

L'étoile du soldat (2006) του Christophe de Ponfilly

L'étoile du soldat,  το άστρο του στρατιώτη, ή η «Ιστορία ενός στρατιώτη» όπως το βρήκα στο google είναι μια ιδιόμορφη ταινία που θυμίζει ντοκιμαντέρ. Έψαξα να το βρω γιατί είδα ότι συμμετείχε η μικρή Gol-Ghotai, που εδώ όμως παίζει ένα εντελώς δευτερεύοντα ρόλο. Το χειρότερο είναι ότι βρήκα μόνο γαλλικούς υπότιτλους και ξέρω ελάχιστα γαλλικά, οπότε δεν κατάλαβα τα πάντα. Σε γενικές γραμμές βλέπουμε την ιστορία ενός Ρώσου στρατιώτη που στέλνεται να πολεμήσει στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του 80. Ο Νικολάι είναι τραγουδιστής ροκ σε μια μουντή ρώσικη κωμόπολη και το τελευταίο που θέλει είναι να γίνει στρατιώτης. Στο Αφγανιστάν γνωρίσει τη σκληρότητα του πολέμου, και καταλαβαίνει ότι η σοβιετική προπαγάνδα δε λέει την αλήθεια για τον αφγανικό λαό, φίλοι του τραυματίζονται κτλ. Κάποια στιγμή Αφγανοί πολεμιστές τον συλλαμβάνουν και αφού γνωρίζει τον πολιτισμό τους, αλλάζει στρατόπεδο και γίνεται μουσουλμάνος. Η ιστορία αυτή είναι αληθινή: ένας από τους χαρακτήρες που εμφανίζονται , ένας Γάλλος ρεπόρτερ που ακολουθεί τους Αφγανούς είναι το αλτερ εγκο του σκηνοθέτη, κι ο Νικολάι είναι ένας Ρώσος αιχμάλωτος που γνώρισε σε μια από τις «αποστολές» του στο Αφγανιστάν.
Το κακό με την ταινία είναι η φωνή που ακούγεται συχνότατα και που αφηγείται γεγονότα, περιγράφει συναισθήματα εκφράζει απόψεις κτλ. Δεν έχω κάτι εναντίον του voice over, αλλά εδώ νομίζω ότι έγινε κατάχρηση: μερικές σκηνές φαίνονται σαν αναπαράσταση των γεγονότων σε ντοκιμαντέρ πχ αυτά με τους πρωτόγονους χομο σαπιενς, όπου μια φωνή λέει «οι άνθρωποι τρέφονταν με ρίζες και καρπούς γιατί δεν υπήρχαν ζώα για κυνήγι» κι εμείς βλέπουμε δυο τρεις πρωτόγονους να τρώνε ρίζες και καρπούς. Πέρα από αυτό υπάρχουν μερικές σκηνές κλισέ, όπως οι Ρώσοι στρατιώτες που τραγουδάνε παλιές μπαλάντες ή ειδυλλιακές στιγμές από τη ζωή των αμάχων που καταστρέφεται από τον πόλεμο. Οι Αφγανοί πολεμιστές φαίνονται άγιοι (η ενοχλητική φωνή έχει προλάβει να μας μιλήσει για τον πατριωτισμό τους), και ο πρωταγωνιστής δεν πείθει σαν νέος τραγουδιστής ροκ- μοιάζει περισσότερο με σαραντάρη. Βέβαια δε ξέρω την αληθινή του ιστορία, και σίγουρα δε θέλω να κρίνω αρνητικά μια ταινία, της οποίας δεν κατάλαβα καλά τους διαλόγους (και το voice over).
Η αλήθεια είναι ότι η εκτίμησή μου για το «étoile du soldat» ανέβηκε όταν διάβασα περισσότερα για το σκηνοθέτη της, ο οποίος αγάπησε τη χώρα αυτή και διακινδύνεψε τη ζωή του για να κινηματογραφήσει τον «αγώνα του λαού». Αυτοκτόνησε το 2006 πριν την προβολή της ταινίας στο φεστιβάλ της Βενετίας. Ο Massoud είναι μια ακόμα ενδιαφέρουσα προσωπικότητα, που είχε συναρπάσει το σκηνοθέτη, εδώ όμως ο χαρακτήρας του δεν παρουσιάζεται αρκετά. Πολύ θα ήθελα πάντως να βρω κάποια από τα ντοκιμαντέρ που είχε γυρίσει ο de Ponfilly προηγουμένως.

Roozi ke zan shodam [The Day I Became a Woman](2000) και Sag-haye velgard [Stray Dogs] (2004) της Marzieh Meshkini

Roozi ke zan shodam Η «μέρα που έγινα γυναίκα» ξεκινάει υπο τους ήχους παραδοσιακής μουσικής ενώ βλέπουμε ένα μαύρο πανί που ανήκει σε μια αυτοσχέδια βάρκα όπως μαθαίνουμε αργότερα, μια βάρκα που πλέει αλλά μοιάζει να μην πηγαίνει πουθενά. Έτσι αρχίζει η πρώτη ιστορία που δίνει και το τίτλο στην ταινία: Η Χαβά κλείνει τα 9 χρόνια και γίνεται γυναίκα σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο. Γι' αυτό η μητέρα και η γιαγιά της της απαγορεύουν να παίζει με αγόρια, επειδή όμως γεννήθηκε μεσημέρι, έχει χρόνο μέχρι τις 12 μμ για να αποχαιρετήσει τον καλύτερό της φίλο.
Στο δεύτερο μέρος, το ωραιότερο κατά τη γνώμη μου, βλέπουμε μια γυναίκα που παίρνει μέρος σε αγώνα δρόμου με ποδήλατα, και που όλοι οι αρσενικοί συγγενείς της προσπαθούν να την εμποδίσουν. Οι διάλογοι εδώ είναι ελάχιστοι, η ίδια η γυναίκα δε μιλάει σχεδόν καθόλου, στα λόγια και τις απειλές των συγγενών της απλά επιταχύνει. Δεν είναι τόσο η υπόθεση που εντυπωσιάζει όσο η υπέροχη φωτογραφία: μαύρες φιγούρες να τρέχουν με φόντο ένα ερημικό τοπίο, κι από πίσω οι καβαλάρηδες σαν άγγελοι θανάτου.
 Και το τρίτο μέρος είναι σουρεαλιστικό -ας μην ξεχνάμε ότι η ταινία γυρίστηκε στο νησί Κις του Περσικού κόλπου, και για κάθε ιρανό σκηνοθέτη που σέβεται τον εαυτό του Κόλπος=Σουρεαλισμός. Μια ηλικιωμένη που μόλις έχει κληρονομήσει πολλά χρήματα φτάνει στο νησί για να αγοράσει ότι τόσα χρόνια είχε στερηθεί, όπως ψυγείο (το σπουδαιότερο), ηλεκτρική κουζίνα, σαλόνι, νυφικό, πλυντήριο ρούχων κτλ, και τα αφήνει όλα στην αμμουδιά. Θα μπορούσε να το δει κανείς βέβαια σαν σάτιρα του καταναλωτισμού, πχ κάποια στιγμή στην παραλία, τα παιδιά ανοίγουν το ψυγείο, και είναι γεμάτο με φαγητά και φρούτα ακριβώς όπως στις διαφημίσεις, ενώ ένα άλλο παιδί τραβάει την άμμο με την ηλεκτρική σκούπα. Ένα άλλο αγόρι πάλι δοκιμάζει το νυφικό και το μακιγιάζ της γριάς, γενικά γίνεται το έλα να δεις.

Όταν είδα πρώτη φορά την ταινία πριν 10 χρόνια, μου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση το πρώτο μέρος, αφού παρουσιάζει και μια πιο κραυγαλέα κατάσταση, ενώ το τρίτο μέρος με τη γριά μου φάνηκε εντελώς άκυρο. Τώρα το πρώτο μέρος δε μου άρεσε τόσο, είναι και τα παιδιά που δεν παίζουν τόσο καλά.
Γενικά πάντως, αυτή η ταινία είναι από τις αγαπημένες μου, κι αυτό παρά τα σύμβολα που περισσεύουν, και παρόλο που συχνά φαίνεται σαν να ζητάει να δει ο «κόσμος» τα πάθη των γυναικών του Ιράν. Η μουσική είναι ιδιαίτερα υποβλητική και βασίζεται στη μουσική περιοχών του Ιράν αλλά  και εκτός Ιράν- πολύ θα θελα να βρω το σάουντρακ αν υπάρχει.

Sag-haye velgard. Το πόστερ από πάνω παραπέμπει σε ταινία φανταστικού, όμως τα «Αδέσποτα Σκυλιά» είναι μια απολύτως νεορεαλιστική ταινία, εμπνευσμένη από τις θεωρίες του Cesare Zavattini. Στο Αφγανιστάν, δυο παιδιά που η μητέρα τους είναι φυλακή για μοιχεία, και ο πατέρας τους είναι φυλακή επειδή είναι ταλιμπάν (αργότερα μάλιστα το στέλνουν στο ...Γκουαντάναμο) αναγκάζονται να δουλέψουν τη μέρα για να βγάλουν το ψωμί τους. Τη νύχτα κοιμούνται στη φυλακή της μητέρας τους. Τα παιδιά συμβολίζουν φαντάζομαι τον αφγανικό λαό που υποφέρει ταυτόχρονα από τη μεσαιωνική του νοοτροπία και από τους δυτικούς εισβολείς.
Εδώ δεν υπάρχουν τα σύμβολα και ο σουρεαλισμός της «Μέρας που έγινα Γυναίκα». Η κάμερα παρακολουθεί τα παιδιά στις καθημερινές τους ασχολίες και αργότερα στην προσπάθειά τους να βρουν στέγη, δίνοντας μας την ευκαιρία να μάθουμε αρκετά για τη δυστυχία και το χάος της μετα-ταλιμπάν εποχής. Μερικές σκηνές μοιάζουν να είναι από ντοκιμαντέρ, όπως η σκυλομαχία. Υπάρχει και μια -ατυχής για μένα- αναφορά στους «Κλέφτες των Ποδηλάτων». Γενικά υπάρχει πολύς διδακτισμός και την ταινία την παρακολούθησα με ενδιαφέρον μόνο για τη μικρή Gol-Ghotai που παίζει καταπληκτικά. Και για μερικές ωραίες σκηνές, όπως η κλοπή του κεφαλιού του ταύρου.

Η Gol-Ghotai (αυτό είναι και το πραγματικό όνομα του κοριτσιού) παίζει και στο Two-Legged Horse (2008) της Σαμιρα Μαχμαλμπάφ. Δε ξέρω αν υποδύεται τον ίδιο χαρακτήρα, αλλά είναι κρίμα αν το μικρό κοριτσάκι από τα «Αδέσποτα Σκυλιά» κατέληξε έτσι όπως παρουσιάζεται στο Two-Legged Horse.

Η Gol-Ghotai με το αδέσποτο σκυλάκι που έσωσε από φανατισμένα παιδιά

Η Gol-Ghotai 4 χρόνια αργότερα στο Two-legged horse της
Samira Makhmalbaf

Πολύ ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις της Μεσκινί μπορεί να βρει κανείς στο σαιτ των Μαχμαλμπάφ: http://www.makhmalbaf.com

Sib [The Apple] (1998) της Samira Makhmalbaf

Το διάσημο πλέον «Μήλο» της Μαχμαλμπάφ περιγράφει την ιστορία δυο κοριτσιών που έμειναν κλειδωμένα 11 χρόνια στο σπίτι τους, γιατί οι γονείς του θεωρούσαν ότι ήταν επικίνδυνο να βρίσκονται ακόμα και στην αυλή χωρίς την επίβλεψη ενηλίκου. Η μητέρα ήταν τυφλή, άρα ανίκανη να τις επιβλέψει, και ο πατέρας έλειπε συχνά για δουλειά. Το επάγγελμά του είναι ζητιάνος μαθαίνουμε στην ταινία, και η οικογένεια που πρωταγωνιστεί στην ταινία-ντοκιμαντέρ φαίνεται ότι ανήκει στα χαμηλότερα οικονομικά στρώματα, και είναι μάλλον αμόρφωτοι και πιθανώς διανοητικά καθυστερημένοι. Βλέπουμε ή μάλλον ακούμε τη μητέρα να βρίζει, τα κορίτσια μιλάνε σε μια ακαταλαβίστικη γλώσσα, ο πατέρας είναι ηλικιωμένος και παλαιών αρχών, αν και φαίνεται συμπαθητικός και αγαπάει τις κόρες του.
Η κατάσταση στην οποία βρίσκεται η οικογένεια είναι συγκλονιστική, και μόνο γι' αυτό αξίζει να δει κανείς την ταινία, είναι πολύ ρεαλιστική φυσικά. Αυτό όμως που με ενδιέφερε περισσότερο είναι αυτό το μπέρδεμα μυθοπλασίας και ντοκιμαντέρ, και το γεγονός ότι η σκηνοθέτης εισέβαλε στη ζωή τεσσάρων ας πούμε δυστυχισμένων ανθρώπων για να περάσει το δικό της μήνυμα. Διάβασα ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο γι' αυτό το θέμα : http://www.iranian.com/Arts/1999/August/Sib/index.html
και μάλλον συμφωνώ με την άποψη του Mahdi και γενικότερα πιστεύω ότι οι Μαχμαλμπάφ έχουν πλασάρει μια εικόνα της οικογένειας τους, μιας οικογένειας ιδιοφυών ταλέντων, γεμάτης θάρρος και ανθρωπισμό που είναι έτοιμοι να πεθάνουν για την πατρίδα, την τέχνη και δε ξέρω κι εγώ τι άλλο, η οποία κάποια στιγμή αρχίζει και κουράζει. Όχι μόνο εκμεταλλεύονται καταστάσεις για να γυρίσουν τις σοκαριστικές ταινίες τους, αλλά είναι και υπερόπτες. Πχ στο ντοκιμαντέρ Joy of Madness που γύρισε η δεκατετράχρονη(!) τότε Χάνα, ο πατέρας της προσπαθεί να πείσει μια αφγανή δασκάλα να συμμετέχει στην ταινία «Στις πέντε το Απόγευμα» λέγοντας της (για τη Σαμίρα) : «Αυτή η γυναίκα είναι πάρα πολύ σημαντική, είναι τόσο νέα αλλά έχουν γραφτεί βιβλία ολόκληρα γι' αυτήν».  Σε ένα άλλο ντοκιμαντέρ, το Stardust Stricken, ο Μαχμαλμπάφ εμφανίζεται στην κηδεία της γυναίκας του να μοιρολογεί μιλώντας για Ταρκόφσκι, τις αγγλικές λέξεις που έλεγε η γυναίκα πριν πεθάνει κ.α. Γενικά όλη αυτή η αυτοπροβολή μου τη δίνει. Όμως κάποιες απ' τις ταινίες τους μου αρέσουν πάρα πολύ. Και ίσως είναι υπερβολικό να ασχολείται κανείς με το πως φέρονται οι Μαχμαλμπάφ στους φτωχούς ηθοποιούς τους. Κάτι σαν αυτούς που ωρύονται όταν σκοτωθεί ζώο για τις ανάγκες μιας ταινίες (γνωστό θέμα συζήτησης στο imdb) ενώ γύρω τους σφάζονται εκατομμύρια ζώα, και το κρέας τους βλάπτει την υγεία περισσότερο κι απ' τη χειρότερη ταινία.

Ακόμα ένα ωραίο κείμενο για το «Μήλο» και τη γυναίκα στον ιρανικό κινηματογράφο εδώ

Προσπάθησα να βρω περισσότερες πληροφορίες για τα κορίτσια του «Μήλου». Από δω κι από κει βρήκα ότι ο πατέρας τους συνέχισε να τις κλειδώνει, η μητέρα πέθανε ένα χρόνο αργότερα, τα κορίτσια υιοθετήθηκαν από άλλη οικογένεια και πηγαίνουν σχολείο. Αν κάποιος έχει περισσότερες πληροφορίες, θα του είμαι υπόχρεη !