Dayereh (2000). Ο κύκλος είναι μάλλον η πιο διάσημη ταινία του Παναχί που πήρε μάλιστα το Χρυσό Λέοντα στο Φεστιβάλ Βενετίας το 2000. Παρόλο που έχει αρκετές ομοιότητες με τις δυο προηγούμενες ταινίες του, όπως ότι εκτυλίσσεται στους δρόμους της Τεχεράνης όπου οι πρωταγωνίστριες ψάχνουν να βρουν κάτι, ενώ γύρω τους ακούγονται «τυχαίες» συζητήσεις περαστικών, έχει διαφορά στη σημασία της πλοκής και στον έντονο κοινωνικό προβληματισμό. Ενώ στο «Άσπρο Μπαλόνι» και τον «Καθρέπτη» βλέπουμε δυο μικρά κορίτσια να προσπαθούν να λύσουν ασήμαντα προβλήματα της καθημερινότητας, στον « Κύκλο» πρωταγωνίστριες είναι γυναίκες του περιθωρίου οι οποίες αγωνίζονται για την ελευθερία τους σε μια εχθρική προς αυτές κοινωνία. Οι δύο βασικές ηρωίδες είναι η Ναργκές με το εκφραστικό βλέμμα που έχει βγει από τη φυλακή με άδεια και προσπαθεί να το σκάσει για το χωριό της, και η Παρί που έχει δραπετεύσει και θέλει να κάνει έκτρωση παράνομα. Εκτός από αυτές γνωρίζουμε και άλλες γυναίκες. Χαρακτηριστικά η ταινία αρχίζει με το άνοιγμα ενός παραθύρου σε αίθουσα τοκετών και μια νοσοκόμα να φωνάζει τους συγγενείς της «Σολμάζ Γκολαμπί» και τελειώνει το βράδυ της ίδια μέρας με ένα αστυνόμο να ανοίγει το παραθυράκι ενός κελιού να ζητάει και πάλι τη Σολμάζ Γκολαμπί. Έτσι κλείνει ο κύκλος της φυλάκισης των γυναικών. Στην ταινία υπάρχουν πολλοί συμβολισμοί: ο κύκλος, ο γάμος, το τσιγάρο που είναι σύμβολο ελευθερίας, και καταφέρνει να το ανάψει με χίλιες δυσκολίες μια πόρνη στο δρόμο για τη φυλακή. Οι ιστορίες της κάθε ηρωίδας μένουν αποσπασματικές, ποτέ δεν μαθαίνουμε πώς κατέληξαν σ' αυτήν την κατάσταση. Τα πρόσωπα τους είναι ταλαιπωρημένα, με πρόωρες ρυτίδες, λαδωμένα μαλλιά, κι αυτό δίνει στην ταινία μια αυθεντικότητα που δε θα υπήρχε αν στη θέση τους έπαιζαν καλλίγραμμες και ανέκφραστες καλλονές, όπως συνηθίζεται.
Η ισλαμοφοβία. Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα όταν τέλειωσε η ταινία, όταν την πρωτοείδα στην εφηβεία μου, ήταν ότι τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν αυτές οι γυναίκες είναι «λογικά», αφού πρόκειται για φυγάδες και παράνομες. Όντως με μικρές τροποποιήσεις θα μπορούσε να έχει γυριστεί ο κύκλος σε όλες σχεδόν τις δυτικές πρωτεύουσες. Μήπως δεν υπάρχει σεξουαλική παρενόχληση στην Ελλάδα; Σε πόσες χριστιανικές χώρες επιτρέπεται η έκτρωση τον τέταρτο μήνα; Ή μήπως ξέρει κανείς ξενοδοχεία όπου μπορείς να μείνεις χωρίς να δώσεις ταυτότητα; Και οι αισθησιακές πόρνες που χαίρονται τη ζωή τους υπάρχουν μάλλον στον κινηματογράφο και όχι στην πραγματική ζωή. Και δεν στηρίζουν όλοι οι γονείς τα παιδιά τους που καταζητούνται απ' την αστυνομία. Κι αν δεν έχεις λεφτά δεν έχεις πολλές επιλογές πουθενά στον κόσμο. Πιστεύω όμως ότι στην ταινία δεν έχουν τόση σημασία οι προσωπικές ιστορίες της κάθε γυναίκας- εξάλλου δε μαθαίνουμε και πολλά πράγματα γι ' αυτές, αλλά λειτουργούν περισσότερο σαν σύμβολα καταπίεσης.
Είναι όμως και κάτι άλλο: οι καταστάσεις που περιγράφονται στον Κύκλο είναι υπερβολικές και δίνουν λάθος εικόνα για το Ιράν σε όσους -και είναι οι περισσότεροι- τις θεωρούν ρεαλιστικές. Οι γυναίκες στο Ιράν μπορούν να κυκλοφορήσουν ελεύθερα χωρίς συνοδεία. Το ίδιο και να ταξιδέψουν, παρά την περίεργη σκηνή όπου ο υπάλληλος δε δέχεται να πουλήσει εισιτήριο λεωφορείου σε ασυνόδευτη γυναίκα εκτός αν είναι φοιτήτρια (!). Το κάπνισμα δεν απαγορεύεται στις γυναίκες. Αν και η αλήθεια είναι ότι ένα κορίτσι από σπίτι δε θα κάπνιζε στο δρόμο. Και φυσικά οι Ιρανοί δε χωρίζουν τις γυναίκες τους επειδή γέννησαν κορίτσι!
Βέβαια είναι φυσικό ο σκηνοθέτης να παρουσιάζει κάποιες υπερβολές για να μιλήσει για την πραγματικά δύσκολη θέση της γυναίκας στο Ιράν, και για δημιουργήσει αυτή την ατμόσφαιρα καταδίωξης στην ταινία του, και δεν ευθύνεται ο Παναχί που ο κάθε ανίδεος δυτικός τα παίρνει όλα στην κυριολεξία. Και να ξαναχρησιμοποιήσω το παράδειγμα του Κυνόδοντα, που δεν περιγράφει κυριολεκτικά την ελληνική οικογένεια. Το πρόβλημα είναι ότι σε όσες κριτικές διάβασα- και διάβασα αρκετές-, οι άνθρωποι φαίνονται να πιστεύουν ότι όντως «έτσι είναι το Ιράν» κι ακόμα χειρότερα, και άσχετα με την πρόθεση του σκηνοθέτη έχει δημιουργηθεί ένα κλίμα ισλαμοφοβίας και πιο συγκεκριμένα ιρανοφοβίας που έχει αρχίσει να μου τη δίνει. Δεν λέω ότι ο «Κύκλος» δημιούργησε αυτό το κλίμα, απλά έγινε αφορμή για πολλούς να επιβεβαιώσουν πόσο σκοταδιστικό είναι τελικά αυτό το Ισλάμ.
