Ο Οσάμα και τα κορίτσια που ντύνονται αγόρια

Η ταινία Osama (2003) του Siddiq Barmak φαίνεται ότι είναι η πρώτη ταινία που γυρίστηκε στο Αφγανιστάν μετά την πτώση των ταλιμπάν, με τη βοήθεια μάλιστα του Μαχμαλμπάφ. Περιγράφει την τραγική ιστορία ενός φτωχού κοριτσιού που για να θρέψει την οικογένειά του αναγκάζεται να μεταμφιεστεί σε αγόρι. Το κορίτσι είναι φτωχό, αλλά είναι κόρη γιατρίνας (ή νοσοκόμας), απλά οι ταλιμπάν απαγόρευσαν στις γυναίκες να δουλεύουν νόμιμα στα νοσοκομεία, και η μαμά δε βρίσκει δουλειά. Έτσι η γιαγιά σε μια απ' τις ωραιότερες σκηνές της ταινίας, προτείνει στην εγγονή της να ντυθεί αγόρι γιατί «ένας ξυρισμένος άντρας με γυναικεία ρούχα είναι ίδιος με γυναίκα, και μια γυναίκα με κοντά μαλλιά και αντρικά ρούχα είναι ίδια με άντρα». Ακολουθούν δυσάρεστες σκηνές όπου το κοριτσάκι, μεταμφιεσμένο πλέον σε αγόρι με το όνομα Οσάμα, κλαψουρίζει και υπακούει σε διαταγές.
Γενικά μου άρεσε η ταινία ειδικά στην αρχή, και ειδικά η σκηνοθεσία . Δυο πράγματα όμως με ενόχλησαν. Το πρώτο είναι η απεικόνιση των ταλιμπάν. Είναι κακοί, διεφθαρμένοι και διεστραμμένοι, και εμφανίζονται στο τέλος κάθε σκηνής, δυσκολεύοντας τη ζωή των «καλών». Δηλαδή πάει η μαμά στο νοσοκομείο, μπουκάρουν οι ταλιμπάν και πρέπει να κρυφτεί.. Γίνεται γάμος, μπουκάρουν οι ταλιμπάν και οι καλεσμένες πρέπει να φορέσουν στα γρήγορα τις μπούρκες. Δουλεύει το παιδί στο μπακάλικο, έρχεται ένας ταλιμπάν και το παίρνει με το ζόρι. Δεν είμαι οπαδός της ιδεολογίας τους, αλλά αυτό το μαύρο άσπρο αλλά και η επανάληψη του ίδιου μοτίβου κουράζει, και όπως και να το κάνουμε οι ταλιμπάν δεν ήταν η πηγή όλως των κακών, ούτε τόσο πανίσχυροι και πανταχού παρόντες, όπως αφήνει να εννοηθεί η ταινία.

Αλλά υπάρχει κι ένα θέμα, πιο πολύπλοκο, η παρουσίαση του κοριτσιού που μεταμφιέζεται σε αγόρι. Υπάρχει ακόμα μια ταινία με θέμα τη μεταμφίεση Αφγανής σε αγόρι για να βρει δουλειά, είναι η «Βροχή» του Ματζιντί. Η «Βροχή» και η «Οσάμα» έχουν ένα κοινό: δεν τα βγάζουν με τίποτα πέρα σαν άντρες, και ενώ η Μπαράν σώζεται χάρη στη βοήθεια ενός αυθεντικού αγοριού, την Οσάμα δεν τη σώζουν ούτε οι φιλότιμες προσπάθειες του μικρού φίλου της που έχει αναλάβει να την προστατεύει.
Φαίνεται ότι στο Αφγανιστάν υπάρχει το πατροπαράδοτο έθιμο των «μπατσά πος» σύμφωνα με το οποίο μια οικογένεια που δεν έχει ευλογηθεί με γιο (ή με αρκετούς γιους), ντύνει μια κόρη σαν αγόρι και το κορίτσι παίρνει τον κοινωνικό ρόλο του αγοριού, συνήθως μέχρι να μπει στην εφηβεία και να παντρευτεί. Το έθιμο αυτό φαίνεται να είναι αρκετά διαδεδομένο, αλλά έγινε παγκοσμίως γνωστό όταν μια Αφγανή βουλευτίνα «παραδέχτηκε» στους δημοσιογράφους ότι η μικρότερη κόρη της ζει σαν αγόρι: Η κυρία Azita Rafhat, δεύτερη σύζυγος του (άνεργου) ξαδέρφου της έκανε τέσσερις κόρες, και ο σύζυγος φαίνεται ότι ήταν έτοιμος να παντρευτεί για τρίτη φορά, μέχρι που η μετατροπή της μικρής του κόρης σε μπατσέ πος επέφερε την οικογενειακή γαλήνη. Ένα σύντομο ντοκιμαντέρ του BBC για την ευτυχισμένη αυτή οικογένεια, αλλά και για άλλες τέτοιες περιπτώσεις  μπορεί να δει κανείς εδώ: http://www.youtube.com/watch?v=TY9od2yuNVk (Εκτός των άλλων στο ντοκιμαντέρ φαίνονται και οι κυριλάτες γειτονιές της Καμπούλ, με τα μολ τους, τις πολυκατοικίες  και τις μοντέρνες κοπέλες που φοράνε κιτς δυτικότροπα ρούχα)
Επίσης μπορεί κανείς να διαβάσει μερικά (λίγα είναι η αλήθεια) άρθρα για το θέμα. Το πρόβλημα είναι ότι δεν έχω δει και πολλές σοβαρές πηγές, τα περισσότερα ρεπορτάζ απλά αναμασούν τα ίδια και τα ίδια, ακόμα και το άρθρο στη βικιπαίδεια μοιάζει πρόχειρα γραμμένο και όχι ιδιαίτερα έγκυρο.
Μερικά άρθρα που μου άρεσαν, και που μάλλον είναι οι πηγές για τα υπόλοιπα:
http://www.womensviewsonnews.org/2012/03/raising-daughters-as-sons-in-afghanistan/
http://www.nytimes.com/2010/09/21/world/asia/21gender.html?pagewanted=all


Η μεγάλη μου απορία είναι πώς αντέδρασαν οι ταλιμπάν σ'αυτή τη συνήθεια. Από τα λίγα που κατάφερα να βρω φαίνεται ότι μάλλον σκασίλα τους.. Αυτή η πρακτική υπήρχε για αιώνες και θα συνεχίσει να υπάρχει. Μάλιστα ενώ στις δυο ταινίες οι οικογένειες παίρνουν την απόφαση να μεταμφιέσουν τα κορίτσια τους επειδή βρίσκονται σε απόγνωση (δεν θα επιβίωναν αλλιώς), στα ρεπορτάζ οι γονείς ανέφεραν άλλους λόγους, αρκετά πιο μπανάλ, πχ οι «συγγενείς μας περιφρονούσαν που δεν είχαμε γιο», «κάποιος έπρεπε να βοηθά τον πατέρα στα ψώνια», «ο (πραγματικά αρσενικός) γιος μας καλό θα ήταν να έχει έναν αδερφό».. Οι συγγενείς και οι φίλοι ξέρουν την πραγματικότητα, αλλά ..δεν τρέχει και τίποτα.

Εντελώς τυχαία έπεσε πρόσφατα στα χέρια μου και ένα βιβλίο σε ηλεκτρονική μορφή, γραμμένο από μια νέα γυναίκα που οι συνθήκες την ανάγκασαν να προσποιηθεί ότι είναι αγόρι για περίπου 10 χρόνια. Είναι πολύ ωραίο και το συστήνω ανεπιφύλακτα, κυρίως επειδή περιγράφει πολύ ζωντανά και με περισσότερη ειλικρίνεια απ' ότι οι ταινίες τη ζωή στο Αφγανιστάν από τότε που άρχισε ο πόλεμος γύρω στο 90, μέχρι πρόσφατα. Και περιγράφει αρκετά πειστικά το μπέρδεμα του κοριτσιού με τις δυο ταυτότητές της. Δυστυχώς δε ξέρω αν κυκλοφορεί στο διαδίκτυο σε άλλη γλώσσα εκτός απ' τα καταλανικά, πάντως ο τίτλος του είναι El secret del meu turbant (Το μυστικό του τουρμπανιού μου) και το όνομα της κοπέλας είναι Nadia Ghulam.
Στο βιβλίο αυτό, όπως και στα ρεπορτάζ και στο ντοκιμαντέρ, τα κορίτσια δεν το έβαλαν κάτω με το πρώτο σκυλάκι που γάβγισε, ούτε χρειάστηκαν ένα αρσενικό να τις σώσει απ' τα αξεπέραστα εμπόδια της αγορίστικης ζωής. Τα κατάφεραν μόνες τους, τόσο καλά, που δεν ήθελαν να ξαναγυρίσουν στον παλιό τους ρόλο σαν γυναίκες.

Τέλος στο Αφγανιστάν υπάρχει κι ένα άλλο έθιμο πολύ πιο μελετημένο, των Bacha bazi , των αγοριών-σκλάβων που χορεύουν και τέλος πάντων ικανοποιούν και με άλλους τρόπους τα αφεντικά τους. Στην ταινία The Kite Runner βλέπουμε ένα τέτοιο αγόρι (φυσικά τα αφεντικά του είναι ταλιμπάν).

Άπειρη λοιπόν η ανθρώπινη ηλιθιότητα, και όσο ζω δεν παύει να με εκπλήσσει με την ποικιλομορφία της.

The Kite Runner (2007) του Marc Forster

Χαρταετοί πάνω από την πόλη μεταφράστηκε στα ελληνικά και είναι η ιστορία ενός Αμερικανοαφγανού που μετά από χρόνια αναγκάζεται να επιστρέψει στο Αφγανιστάν. Το πρώτο μέρος της ταινίας είναι ένα τεράστιο φλας μπακ που περιγράφει ένα σκοτεινό σημείο της ζωής του, όταν ήταν παιδί στο Αφγανιστάν. Είναι και το πιο ενδιαφέρον κομμάτι, γιατί δείχνει βία και σκληρότητα μεταξύ παιδιών, και έχει και εντυπωσιακά γυρισμένες σκηνές από τη μαχη δυο χαρταετών που θυμίζουν αγώνα κουίντιτς απ' το Χάρυ Πόττερ.

Μετά από τη φυγή από το Αφγανιστάν, παρακολουθούμε τον ήρωα σαν νέο στην Αμερική, κι εδώ η ιστορία γίνεται κυριολεκτικά βαρετή, ο ήρωας γνωρίζει μια κοπέλα, κόρη στρατηγού, ο πατέρας της δεν είναι και τόσο ενθουσιώδης, τελικά παντρεύονται σε ένα εντυπωσιακό αφγανικό γλέντι (όλα αυτά δεν είναι σπόιλερ, τη σύζυγο την βλέπουμε από την πρώτη σκηνή). Και μετά πρέπει να πάει πίσω στο Αφγανιστάν, κι εκεί ανακαλύπτει μυστικά από το παρελθόν, ξεπερνάει τη δειλία του, εξιλεώνεται για τις αμαρτίες του κτλ κτλ. Κι αυτό το τρίτο μέρος, αν και έχει δράση, δεν αφήνει κανένα κλισέ αχρησιμοποίητο. Κανένα όμως. 

Δε μπορώ να πω ότι μίσησα την ταινία. Πρώτα απ' όλα δε θεωρώ ότι κάνει και πολύ μεγάλη προπαγάνδα (τους ταλιμπάν δεν τους πολυσυμπαθώ), δραματουργικά όμως, το να αντιπροσωπεύεται η ηγεσία των ταλιμπάν από έναν απ'τους χειρότερους και πιο υποκριτικούς ανθρώπους, το απόλυτο κακό ουσιαστικά, βαραίνει πολύ την ιστορία. Και η ταινία βαραίνει απ' τα πολλά σεναριακά τρικ όπως μεγαλειώδεις αποκαλύψεις, αναγνωρίσεις, επαναλήψεις του ίδιου μοτίβου κτλ. 

Αρχικά με ενόχλησε που οι πρωταγωνιστές ενώ τονίζουν ότι είναι Παστού και μάλιστα περήφανοι γι' αυτό, μιλάνε καθαρά φαρσί μεταξύ τους, ή μάλλον νταρί που είναι η αφγανική εκδοχή των περσικών-και λένε ότι είναι και η «σωστότερη». Έψαξα όμως στο ίντερνετ και βρήκα ότι οι μορφωμένοι Αφγανοί κι αυτοί που μένουν σε πόλεις μιλάνε νταρί μεταξύ τους σε όποια φυλή και να ανήκουν, επειδή τα περσικά, όπως και να το κάνουμε έχουν περισσότερη αίγλη. Τον πατέρα τον παίζει ο Ιρανός Homayoun Ershadi από τη «Γεύση του κερασιού», ο Khalid Abdalla είναι άραβας, και γενικά έχει γίνει ένα χάος με τις προφορές αλλά αυτό ας το προσπεράσω καλύτερα.

Δε ξέρω γιατί, αλλά από τις λίγες ταινίες που έχω δει και διαδραματίζονται στο Αφγανιστάν, όλες σχεδόν παρουσιάζουν βία που προέρχεται από παιδιά. Εκτός απ' τους «χαρταετούς», τα «Αδέσποτα Σκυλιά» της Μεσκινί, «ο Βούδας λιποθύμησε από ντροπή» της Χάνας, και κυρίως το «Άλογο με τα δυο πόδια» της Σαμίρας Μαχμαλμπάφ δείχνουν παιδιά με σαδιστική συμπεριφορά. Και στον «Οσάμα» μπορεί τα παιδιά να μην ασκούν σωματική βία, αλλά με τη συμπεριφορά τους οδηγούν την  ηρωίδα στην καταστροφή . Προσωπικά με ενοχλεί πολύ να βλέπω ταινίες με βία μεταξύ παιδιών, όχι επειδή τα θεωρώ αξιαγάπητα και δεν μπορεί να το χωρέσει το μυαλό μου ότι μπορούν να γίνουν σκληρά, αλλά αντιθέτως επειδή δεν έχω ξεχάσει καθόλου τη δική μου παιδική ηλικία.  Δε μπορώ να καταλάβω γιατί τόσοι ενήλικες έχουν μια τόσο διαστρεβλωμένη αντίληψη για τα παιδιά, λες κι έχουν πάθει συλλογική αμνησία.


Πολλοί θεωρούν ότι όποιος μιλάει άσχημα για τη ζωή επί Ταλιμπάν χωρίς να τονίσει ότι η ΣΙΑ ευθύνεται για τη δημιουργία τους, προσπαθεί να δικαιολογήσει την «άνανδρη» εισβολή των Αμερικάνων στο Αφγανιστάν. Αν φτιάξω ποτέ μια λίστα από αριστερίστικες απόψεις με φθίνουσα σειρά ηλιθιότητας, αυτή θα βρίσκεται στις πιο πάνω θέσεις.

L'étoile du soldat (2006) του Christophe de Ponfilly

L'étoile du soldat,  το άστρο του στρατιώτη, ή η «Ιστορία ενός στρατιώτη» όπως το βρήκα στο google είναι μια ιδιόμορφη ταινία που θυμίζει ντοκιμαντέρ. Έψαξα να το βρω γιατί είδα ότι συμμετείχε η μικρή Gol-Ghotai, που εδώ όμως παίζει ένα εντελώς δευτερεύοντα ρόλο. Το χειρότερο είναι ότι βρήκα μόνο γαλλικούς υπότιτλους και ξέρω ελάχιστα γαλλικά, οπότε δεν κατάλαβα τα πάντα. Σε γενικές γραμμές βλέπουμε την ιστορία ενός Ρώσου στρατιώτη που στέλνεται να πολεμήσει στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του 80. Ο Νικολάι είναι τραγουδιστής ροκ σε μια μουντή ρώσικη κωμόπολη και το τελευταίο που θέλει είναι να γίνει στρατιώτης. Στο Αφγανιστάν γνωρίσει τη σκληρότητα του πολέμου, και καταλαβαίνει ότι η σοβιετική προπαγάνδα δε λέει την αλήθεια για τον αφγανικό λαό, φίλοι του τραυματίζονται κτλ. Κάποια στιγμή Αφγανοί πολεμιστές τον συλλαμβάνουν και αφού γνωρίζει τον πολιτισμό τους, αλλάζει στρατόπεδο και γίνεται μουσουλμάνος. Η ιστορία αυτή είναι αληθινή: ένας από τους χαρακτήρες που εμφανίζονται , ένας Γάλλος ρεπόρτερ που ακολουθεί τους Αφγανούς είναι το αλτερ εγκο του σκηνοθέτη, κι ο Νικολάι είναι ένας Ρώσος αιχμάλωτος που γνώρισε σε μια από τις «αποστολές» του στο Αφγανιστάν.
Το κακό με την ταινία είναι η φωνή που ακούγεται συχνότατα και που αφηγείται γεγονότα, περιγράφει συναισθήματα εκφράζει απόψεις κτλ. Δεν έχω κάτι εναντίον του voice over, αλλά εδώ νομίζω ότι έγινε κατάχρηση: μερικές σκηνές φαίνονται σαν αναπαράσταση των γεγονότων σε ντοκιμαντέρ πχ αυτά με τους πρωτόγονους χομο σαπιενς, όπου μια φωνή λέει «οι άνθρωποι τρέφονταν με ρίζες και καρπούς γιατί δεν υπήρχαν ζώα για κυνήγι» κι εμείς βλέπουμε δυο τρεις πρωτόγονους να τρώνε ρίζες και καρπούς. Πέρα από αυτό υπάρχουν μερικές σκηνές κλισέ, όπως οι Ρώσοι στρατιώτες που τραγουδάνε παλιές μπαλάντες ή ειδυλλιακές στιγμές από τη ζωή των αμάχων που καταστρέφεται από τον πόλεμο. Οι Αφγανοί πολεμιστές φαίνονται άγιοι (η ενοχλητική φωνή έχει προλάβει να μας μιλήσει για τον πατριωτισμό τους), και ο πρωταγωνιστής δεν πείθει σαν νέος τραγουδιστής ροκ- μοιάζει περισσότερο με σαραντάρη. Βέβαια δε ξέρω την αληθινή του ιστορία, και σίγουρα δε θέλω να κρίνω αρνητικά μια ταινία, της οποίας δεν κατάλαβα καλά τους διαλόγους (και το voice over).
Η αλήθεια είναι ότι η εκτίμησή μου για το «étoile du soldat» ανέβηκε όταν διάβασα περισσότερα για το σκηνοθέτη της, ο οποίος αγάπησε τη χώρα αυτή και διακινδύνεψε τη ζωή του για να κινηματογραφήσει τον «αγώνα του λαού». Αυτοκτόνησε το 2006 πριν την προβολή της ταινίας στο φεστιβάλ της Βενετίας. Ο Massoud είναι μια ακόμα ενδιαφέρουσα προσωπικότητα, που είχε συναρπάσει το σκηνοθέτη, εδώ όμως ο χαρακτήρας του δεν παρουσιάζεται αρκετά. Πολύ θα ήθελα πάντως να βρω κάποια από τα ντοκιμαντέρ που είχε γυρίσει ο de Ponfilly προηγουμένως.

Roozi ke zan shodam [The Day I Became a Woman](2000) και Sag-haye velgard [Stray Dogs] (2004) της Marzieh Meshkini

Roozi ke zan shodam Η «μέρα που έγινα γυναίκα» ξεκινάει υπο τους ήχους παραδοσιακής μουσικής ενώ βλέπουμε ένα μαύρο πανί που ανήκει σε μια αυτοσχέδια βάρκα όπως μαθαίνουμε αργότερα, μια βάρκα που πλέει αλλά μοιάζει να μην πηγαίνει πουθενά. Έτσι αρχίζει η πρώτη ιστορία που δίνει και το τίτλο στην ταινία: Η Χαβά κλείνει τα 9 χρόνια και γίνεται γυναίκα σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο. Γι' αυτό η μητέρα και η γιαγιά της της απαγορεύουν να παίζει με αγόρια, επειδή όμως γεννήθηκε μεσημέρι, έχει χρόνο μέχρι τις 12 μμ για να αποχαιρετήσει τον καλύτερό της φίλο.
Στο δεύτερο μέρος, το ωραιότερο κατά τη γνώμη μου, βλέπουμε μια γυναίκα που παίρνει μέρος σε αγώνα δρόμου με ποδήλατα, και που όλοι οι αρσενικοί συγγενείς της προσπαθούν να την εμποδίσουν. Οι διάλογοι εδώ είναι ελάχιστοι, η ίδια η γυναίκα δε μιλάει σχεδόν καθόλου, στα λόγια και τις απειλές των συγγενών της απλά επιταχύνει. Δεν είναι τόσο η υπόθεση που εντυπωσιάζει όσο η υπέροχη φωτογραφία: μαύρες φιγούρες να τρέχουν με φόντο ένα ερημικό τοπίο, κι από πίσω οι καβαλάρηδες σαν άγγελοι θανάτου.
 Και το τρίτο μέρος είναι σουρεαλιστικό -ας μην ξεχνάμε ότι η ταινία γυρίστηκε στο νησί Κις του Περσικού κόλπου, και για κάθε ιρανό σκηνοθέτη που σέβεται τον εαυτό του Κόλπος=Σουρεαλισμός. Μια ηλικιωμένη που μόλις έχει κληρονομήσει πολλά χρήματα φτάνει στο νησί για να αγοράσει ότι τόσα χρόνια είχε στερηθεί, όπως ψυγείο (το σπουδαιότερο), ηλεκτρική κουζίνα, σαλόνι, νυφικό, πλυντήριο ρούχων κτλ, και τα αφήνει όλα στην αμμουδιά. Θα μπορούσε να το δει κανείς βέβαια σαν σάτιρα του καταναλωτισμού, πχ κάποια στιγμή στην παραλία, τα παιδιά ανοίγουν το ψυγείο, και είναι γεμάτο με φαγητά και φρούτα ακριβώς όπως στις διαφημίσεις, ενώ ένα άλλο παιδί τραβάει την άμμο με την ηλεκτρική σκούπα. Ένα άλλο αγόρι πάλι δοκιμάζει το νυφικό και το μακιγιάζ της γριάς, γενικά γίνεται το έλα να δεις.

Όταν είδα πρώτη φορά την ταινία πριν 10 χρόνια, μου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση το πρώτο μέρος, αφού παρουσιάζει και μια πιο κραυγαλέα κατάσταση, ενώ το τρίτο μέρος με τη γριά μου φάνηκε εντελώς άκυρο. Τώρα το πρώτο μέρος δε μου άρεσε τόσο, είναι και τα παιδιά που δεν παίζουν τόσο καλά.
Γενικά πάντως, αυτή η ταινία είναι από τις αγαπημένες μου, κι αυτό παρά τα σύμβολα που περισσεύουν, και παρόλο που συχνά φαίνεται σαν να ζητάει να δει ο «κόσμος» τα πάθη των γυναικών του Ιράν. Η μουσική είναι ιδιαίτερα υποβλητική και βασίζεται στη μουσική περιοχών του Ιράν αλλά  και εκτός Ιράν- πολύ θα θελα να βρω το σάουντρακ αν υπάρχει.

Sag-haye velgard. Το πόστερ από πάνω παραπέμπει σε ταινία φανταστικού, όμως τα «Αδέσποτα Σκυλιά» είναι μια απολύτως νεορεαλιστική ταινία, εμπνευσμένη από τις θεωρίες του Cesare Zavattini. Στο Αφγανιστάν, δυο παιδιά που η μητέρα τους είναι φυλακή για μοιχεία, και ο πατέρας τους είναι φυλακή επειδή είναι ταλιμπάν (αργότερα μάλιστα το στέλνουν στο ...Γκουαντάναμο) αναγκάζονται να δουλέψουν τη μέρα για να βγάλουν το ψωμί τους. Τη νύχτα κοιμούνται στη φυλακή της μητέρας τους. Τα παιδιά συμβολίζουν φαντάζομαι τον αφγανικό λαό που υποφέρει ταυτόχρονα από τη μεσαιωνική του νοοτροπία και από τους δυτικούς εισβολείς.
Εδώ δεν υπάρχουν τα σύμβολα και ο σουρεαλισμός της «Μέρας που έγινα Γυναίκα». Η κάμερα παρακολουθεί τα παιδιά στις καθημερινές τους ασχολίες και αργότερα στην προσπάθειά τους να βρουν στέγη, δίνοντας μας την ευκαιρία να μάθουμε αρκετά για τη δυστυχία και το χάος της μετα-ταλιμπάν εποχής. Μερικές σκηνές μοιάζουν να είναι από ντοκιμαντέρ, όπως η σκυλομαχία. Υπάρχει και μια -ατυχής για μένα- αναφορά στους «Κλέφτες των Ποδηλάτων». Γενικά υπάρχει πολύς διδακτισμός και την ταινία την παρακολούθησα με ενδιαφέρον μόνο για τη μικρή Gol-Ghotai που παίζει καταπληκτικά. Και για μερικές ωραίες σκηνές, όπως η κλοπή του κεφαλιού του ταύρου.

Η Gol-Ghotai (αυτό είναι και το πραγματικό όνομα του κοριτσιού) παίζει και στο Two-Legged Horse (2008) της Σαμιρα Μαχμαλμπάφ. Δε ξέρω αν υποδύεται τον ίδιο χαρακτήρα, αλλά είναι κρίμα αν το μικρό κοριτσάκι από τα «Αδέσποτα Σκυλιά» κατέληξε έτσι όπως παρουσιάζεται στο Two-Legged Horse.

Η Gol-Ghotai με το αδέσποτο σκυλάκι που έσωσε από φανατισμένα παιδιά

Η Gol-Ghotai 4 χρόνια αργότερα στο Two-legged horse της
Samira Makhmalbaf

Πολύ ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις της Μεσκινί μπορεί να βρει κανείς στο σαιτ των Μαχμαλμπάφ: http://www.makhmalbaf.com

Panje asr [At Five in the Afternoon] (2003) της Samira Makhmalbaf

Σ'αυτή την ταινία που πήρε και το βραβείο της επιτροπής στις Κάννες, παρακολουθούμε μια νεαρή Αφγανή που ζει στα ερείπια της Καμπούλ και πηγαίνει κρυφά απ' τον πατέρα της στο σχολείο, όπου και της μπαίνει η ιδέα να γίνει πρόεδρος του Αφγανιστάν. Παράλληλα βλέπουμε το πορτρέτο της κατεστραμμένης από τον πόλεμο πόλης και σκηνές από την καθημερινή ζωή των κατοίκων της, αλλά και καινούριους πρόσφυγες να φτάνουν.
Δε ξέρω αν μου άρεσε η ταινία. Για μένα το πρόβλημα είναι ότι αποτελείται από δυο ιστορίες που δε δένουν μεταξύ τους: η μία με τη Nogreh να πηγαίνει σχολείο και να εξερευνεί το ενδεχόμενο μια γυναίκα να γίνει πρόεδρος μιας χώρας, και η άλλη, πιο ρεαλιστική και πιο ωραία, η ιστορία του πατέρα και της νύφης με το άρρωστο παιδί. Όσο βρίσκεται στο προσκήνιο ο πατέρας, η Νογρέ παίζει μηδαμινό ρόλο και είναι δύσκολο να πιστέψω οτι μια γυναίκα που κυκλοφορεί στους δρόμους της Καμπούλ με τακούνια και οδηγεί η ίδια μια μεγάλη ομάδα προσφύγων στη γειτονιά της, και που μιλάει με ευκολία σε άγνωστους άντρες, δέχεται να ακολουθήσει τον πατέρα της σε ένα ταξίδι στην έρημο και στο σίγουρο θάνατο. Και δε με πειράζει τόσο οτι το δέχεται χωρίς αντιρρήσεις, όσο ότι η ταινία ξαφνικά χάνει το ενδιαφέρον της για τη βασική ηρωίδα, δε βλέπουμε καν την αντίδρασή της.



Στο ντοκιμαντέρ Joy of Madness που γύρισε στα κρυφά η Χανα Μαχμαλμπάφ, η αδερφή της Σαμιρα, και αν δεν κάνω λάθος είχε προβληθεί κι αυτό στις Κάννες, βλέπουμε πως η Σαμιρα με τη βοήθεια του πατέρα της προσπαθεί να πείσει κάποιους ανθρώπους να παίξουν στην ταινία της. Αυτό το ντοκιμαντέρ μου άρεσε περισσότερο από το "Στις πέντε το απόγευμα". Δείχνει την αντίδραση των ανθρώπων που δεν θέλουν να παίξουν στην ταινία, ενώ η σκηνοθέτις συχνά χάνει την ψυχραιμία της και το φίδι απ' την τρύπα το βγάζει ο πατέρας της. Είναι ενδιαφέρον κι επειδή λέγεται ότι ο ίδιος ο Μαχμαλμπάφ είναι ο πραγματικός σκηνοθέτης των ταινιών που γυρίζουν οι κόρες και η σύζυγός του. Η ηθοποιός που παίζει την Ναγρέ είναι μια δασκάλα- μάλιστα την συνάντησαν κατά λάθος, ενώ έψαχναν μια συνονόματη συνάδελφό της-, η οποία λέει μάλλον ψέματα ότι είναι 22 χρονών και προσβάλλεται όταν της λένε για τη φήμη  ότι ο άντρας της ήταν Ταλιμπάν. Ωραίες ήταν και οι σκηνές όπου κυνηγάνε την οικογένεια με το άρρωστο μωρό, οι οποίοι είναι πάμφτωχοι και μάλλον λίγο καθυστερημένοι, και έχουν εξαφανιστεί γιατί έχει βγει η φήμη ότι οι Μαχμαλμπάφ θέλουν το μωρό για να το σκοτώσουν.

Asbe du-pa [Two Legged Horse] (2008) της Samira Makhmalbaf

Η ιστορία είναι απλή και όπως συνηθίζεται έχει για πρωταγωνιστές παιδιά: Στο Αφγανιστάν ο πατέρας ενός αγοριού που έχει χάσει τα πόδια του από νάρκη, προσλαμβάνει για ένα δολάριο τη μέρα ένα μεγαλύτερο παιδί για να κουβαλάει το γιο του από και προς το σχολείο. Κι αυτό το παιδί έχει κάποιου είδους αναπηρία, έχει κάτι σαν σπαστικότητα, δε μπορεί να μιλήσει καλά και πρέπει να είναι και ελαφρά καθυστερημένο. Ανάμεσα στα δυο παιδιά αναπτύσσεται μια σαδομαζοχιστική σχέση, και σταδιακά το μεγαλύτερο αγόρι μετατρέπεται σε άλογο. Συνολικά  η μισή ταινία αποτελείται από κοντινά πλάνα στο πρόσωπο του παιδιού-αλόγου να υποφέρει, να κάνει περίεργους μορφασμούς και να ουρλιάζει. Η άλλη μισή δείχνει σε πιο μακρινά πλάνα τη σαδιστική συμπεριφορά του αφέντη του, αλλά και άλλες μορφές βίας μεταξύ παιδιών. Πουθενά δεν υπάρχει ίχνος αισιοδοξίας.
Σε μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη, η Σαμιρα Μαχμαλμπάφ λέει ότι η ιστορία αυτή είναι μια πολιτική αλληγορία, για τη σχέση εξουσιαστών - λαού, μια σχέση που περνάει από 3 στάδια: α) φόβος, β) αλληλοαπορρόφηση, γ) ερωτισμός*.  Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα θεωρία, αλλά δεν καταλαβαίνω γιατί έπρεπε να την εφαρμόσει σε ανάπηρα παιδιά, που παίζουν τόσο φυσικά- και είναι και το στυλ κινηματογράφησης που μοιάζει με ντοκιμαντέρ- που άρχισα να αναρωτιέμαι για πόσα δολάρια δέχτηκαν τα παιδιά να συμμετέχουν στην ταινία.
Είναι η πιο απωθητική ταινία που έχω δει ποτέ, με ενόχλησε περισσότερο από τα Παράξενα παιχνίδια του Χάνεκε ή το Σαλό.

*"Πρώτα φόβος: Και οι δύο φοβούνται ο ένας τον άλλον. Η εξουσία φοβάται να ανατραπεί από επανάσταση και ο λαός φοβάται τα βασανιστήρια και τις φυλακίσεις.
Δεύτερον,  σταδιακή απορρόφηση Η εξουσία και ο λαός απορροφάνε σταδιακά ο ένας τον άλλον και η συμπεριφορά τους γίνεται ίδια. Για παράδειγμα, όποια δύναμη εφαρμόζεται στους νόμους λογοκρισίας της, ο λαός την εσωτερικεύει στον πολιτισμό του.
Τρίτον ερωτισμός: Σταδιακά, ο λαός απολαμβάνει να κουβαλάει στην πλάτη του την εξουσία και η εξουσία απολαμβάνει να καβαλάει. Σταδιακά, το να υποφέρεις γίνεται συνήθεια και στη συνέχεια απόλαυση, κι αυτό το λέω αμοιβαίο ερωτισμό μεταξύ εξουσίας και λαού. Αυτή είναι η αίσθησή μου." 
Η συνέντευξη βρίσκεται στην ιστοσελίδα των Μαχμαλμπάφ